IJsboren

Door: Jeroen Offermans (© Alpintreff, december 2001)

Het verschil tussen ijsboren (ook wel ijsschroeven genoemd) en ijshaken zit in de manier van aanbrengen van dit mobiele zekeringspunt. IJsboren hebben een schroefdraad en worden in het ijs gedraaid. IJshaken worden in het ijs geslagen.

Enkele jaren geleden konden we nog stellen dat de ijshaak de snelle oplossing was en de schroef de veilige. Het slaan van een haak gaat snel, maar veroorzaakt springwerking in het ijs, waardoor de compacte samenhang verloren gaat. Een boor wordt in het ijs gedraaid. Dit levert weinig springwerking op en bovendien zorgt de schroefdraad ook nog eens voor een extra weerstand tegen uittrekken (axiaal).

De ontwikkelingen rond de ijsboor zijn de laatste jaren snel gegaan. Moderne boren kunnen snel en zonder al te veel kracht met één hand geplaatst worden. Tegenwoordig wordt de ijshaak dan ook nog zelden gebruikt en behoort de ijsschroef tot de standaarduitrusting van iedere alpinist en watervalijsklimmer.

De eerste haken en boren waren van een ronduit miserabele kwaliteit. Na een omvangrijke en schokkende test van de DAV Sicherheitskreis (o.l.v. Pit Schubert, in de zomer van 1982), werden er voor het eerst normen gesteld aan boren en haken. De UIAA-richtlijnen van 1989 voor ijsboren luiden als volgt. De boor of haak moet bij een temperatuur van min 18 graden Celsius een belasting van minimaal 10kN kunnen verdragen.

Naast deze belastingsnorm wordt als eis gesteld dat een ijshaak minimaal honderd keer in het ijs geslagen moet kunnen worden, zonder dat de kop van de haak ernstige beschadigingen vertoont. Bovendien geldt voor boren dat de kracht waarmee zij in het ijs worden gedreven, na dertig keer in- en uitdraaien, niet meer dan met de helft mag zijn toegenomen.

Met name de winterklimmer (watervalijsklimmer, mixedklimmer) neemt met deze minimale eisen zeker geen genoegen. Een groot gedeelte van het wel of niet slagen van een technisch moeilijke beklimming in ijs hangt af van de kwaliteit van de uitrusting. Hoe vaak werd het plaatsen van een tussenzekering in een moeilijke passage niet nagelaten, omdat dat te veel kracht vroeg, met alle nare gevolgen van dien. Tegenwoordig hoeft dat niet meer. Moderne boren zijn snel en zonder al te veel kracht met één hand te plaatsen.

IJsboren worden uit een chroommolybdeen- of titaniumlegering. Titanium heeft als groot voordeel dat het tot zes keer minder snel warmte opneemt dan staal (en dus minder snel zal uitsmelten), dat het licht en taai is, maar als nadeel dat de freesvlakken moeilijk zijn bij te vijlen. Boren uit titanium (legeringen met bijvoorbeeld aluminium) zijn dan ook vooral geschikt voor het klimmen in de zomer.

De meeste boren zijn tegenwoordig gemaakt uit een chroommolybdeenlegering. Tegenwoordig kan men bijzonder sterke buisconstructies produceren. Zo is bijvoorbeeld met 4130CrMo, een legering die ook wordt gebruikt in de vliegtuigindustrie, een breuksterkte van 22kN mogelijk!

Een goede buis is naadloos (uit één stuk getrokken), in- en uitwendig gepolijst en chemisch behandeld om de wrijving bij het in- en uitdraaien zo klein mogelijk te houden. Sommige boren zijn vernikkeld om roesten tegen te gaan.

Het aantal tanden van de boorkroon vormt een compromis tussen "beet" en kracht per tand. Moderne boren zijn tegenwoordig alle voorzien van een viervlaks freeskop. De vorm van de vertanding is erg belangrijk voor een goede beet, net als de plaats waar de eerste winding (draad) begint. Black Diamond kiest ervoor de buis een paar honderdsten taps te laten verlopen (diameterverschil: dikste punt bij de boorkroon). Het effect is een aanzienlijke verlaging van de wrijving bij in- en uitdraaien.

Het aantal windingen per centimeter buislengte (spoed) vormt een compromis tussen de maximaal over te brengen kracht (axiaal) en de kracht waarmee de boor in het ijs moet worden gedreven. De vorm van de draad is ook erg belangrijk. Leuk detail van de ijsboor van Grivel (Extrabite) is dat deze een smalle gleuf in de lengterichting van de buis heeft. Daardoor ontstaan extra tandjes in de draad met als effect: extrabite.

Met name Grivel en Black Diamond introduceerden een aantal jaren geleden een ijsboor waarin een optimum werd gevonden tussen deze compromissen. Door de constructie met een bijzonder glad gepolijste buis, goede vertanding en vervaardigd uit een materiaal dat goed is na te slijpen, een ideale boor.

De standaardlengte van een boor, voor allroundgebruik, is 17 cm. Voor hard en compact ijs kan worden volstaan met 13 cm, zodat je ze niet hoeft af te binden als de boor niet helemaal in het ijs gaat. Boren waarvan je de kop kan loskoppelen om ze tegen het ijs te plaatsen (Austrialpin, Camp) worden tegenwoordig vrijwel niet meer verkocht.