Stijgijzers

Door: Jeroen Offermans (© Alpintreff, december 2001)

Het hart van het stijgijzer wordt gevormd door het frame: het gedeelte waar je op staat.

Bestaat dit frame uit één geheel, dan spreken we over een star ijzer. Is het voor- en achtergedeelte verbonden door een scharnierende of buigende strip, dan spreken we over een scharnierend of flexibel stijgijzer. Het frame bepaalt in hoeverre het stijgijzer het buigen van de schoen tegengaat. Een ietwat buigende (maar wel stijgijzervaste!) technische bergschoen kan dus wat harder worden gemaakt met behulp van een star ijzer.

In bijzonder hard ijs is een star ijzer voordelig omdat alle energie wordt afgegeven aan het ijs. Er gaat geen energie verloren door het buigen van het ijzer. De klimmer ervaart het plaatsen van zijn ijzer veel directer, met veel meer gevoel, dan bij een scharnierend ijzer.

Het effect van een directe overbrenging wordt nog eens versterkt als je een star stijgijzer combineert met een snelbindingssysteem. Voet, schoen en stijgijzer vormen dan een eenheid. Een snelbinding biedt uiteraard ook een optimaal comfort en grote mate van veiligheid bij het snel aan- en uittrekken. Snelheid is veiligheid in alpien terrein!

Voorwaarde is wel dat de schoen is voorzien van een stevige en slijtvaste rand die niet vervormt als het stijgijzer wordt gemonteerd! Bij lang niet alle leren schoenen is dat het geval.

Bij de meeste snelbindingstijgijzers is de voorbeugel voorzien van een metalen lip met een oog. Als je de vangriem door het oog haalt, kun je de beugel niet verliezen (aldus enkele fabrikanten). Het stijgijzer moet ook zonder deze backup-zekering zitten als een huis.

Zit er geen rand op de schoenen of is deze versleten, dan moet er een stijgijzer met een riemenbinding gemonteerd worden. Riemen kunnen worden gemaakt uit nylon of neopreen. Het voordeel van neopreen is dat het niet kan bevriezen: een bevroren riem is messcherp!

Let er bij het monteren van de riemenbinding op dat de gespen aan de buitenkant zitten. Snij de banden op de juiste lengte af (niet bij verhuuruitrusting natuurlijk). En niet vergeten: na een paar honderd meter controleren en eventueel natrekken (net als bij sneeuwkettingen).

Grivel heeft een elegante oplossing als alleen de voorste rand versleten is: een snelbindingstijgijzer met een nylon voorbeugel.

Ongetwijfeld vormen de punten het belangrijkste onderdeel van het stijgijzer. Stijgijzers die worden gebruikt voor alpiene tochten met een ijsteilte van meer dan 30 graden moeten minimaal 12 punten hebben. Over de punten die loodrecht op het frame staan, valt weinig te vertellen. Alleen dat een aantal fabrikanten ervoor kiezen om een tweetal punten dwars op de looprichting te zetten (laterale punten) voor meer houvast in slecht ijs. De grote verschillen zitten vooral in de voorste punten.

De twee voorste punten zijn relatief lang en licht gekromd. Het tweede puntenpaar staat verticaal. Dit is de meest voorkomende en meest allround uitvoering van het stijgijzer. Geschikt voor ijssoorten met een slechte bovenlaag. De langere punt dringt dieper in het ijs (of vindt houvast op steen). In harde ijssoorten zijn ze minder geschikt omdat de momentwerking t.o.v. het ijs groot is (het ijzer dringt slechts enkele millimeters in het ijs). Gevolg: het kost meer kracht om te blijven staan en het is instabieler.

Het stijgijzer dat is voorzien van deze punten (combi-ijzer) is bijzonder geschikt voor het maken van alpiene toeren in de zomer. Meer dan tachtig procent van alle stijgijzers die worden geproduceerd zijn voorzien van combipunten.

Bij steilijspunten (steil-ijsstijgijzers) staan de voorste 4 punten diagonaal, zijn kort en recht. Het ijs moet dus van een goede kwaliteit zijn. Geschikt voor harde ijssoorten. Steilijspunten kunnen verticaal of horizontaal zijn uitgevoerd. Bij verticale punten moet je denken aan de vorm van een houw van een ijsbijl. De vorm veroorzaakt zeer weinig springwerking en er is minder kracht voor nodig om ze in bijzonder hard ijs te plaatsen. Verticale punten zijn uitsluitend geschikt voor harde ijssoorten. Enkele bekende voorbeelden: Grivel Rambo, Black Diamond Switchblades. Horizontale punten zijn ook te gebruiken in middelmatig hard ijs.

Eén enkele, vertikaal geplaatste voorpunt. Deze punt is vergelijkbaar met die van de ijsbijl. Een bijzonder goede voettechniek is essentieel (vanwege instabiliteit) dus is het uitsluitend voor de betere watervalklimmer! Zeer weinig springwerking. Vooral bij het aanpassen aan de vorm van de waterval (om het hoekje, in gaatjes en spleetjes bieden deze punten meer mogelijkheden. Bovendien kun je je voet tijdens je bewegingen verdraaien, zonder dat je je ijzer eruit draait.

Voor watervalijsklimmen is natuurlijk een groot voordeel als de voorste punten modulair (verwisselbaar) zijn uitgevoerd. Vooral bij het klimmen in hard ijs en bij mixed beklimmingen met veel rots, kunnen de punten extreem snel slijten of zelfs breken.

Bij het lopen en klimmen kan het voorkomen dat de sneeuw gaat klonteren onder het frame (tussen frame en profiel of rand van de schoen). Stolplaten voorkomen dat voor een groot gedeelte. Ze zijn als accessoire voor vrijwel elk model stijgijzer verkrijgbaar. Stolplaten hebben direct invloed op de veiligheid (actieve veiligheid) maar worden veelal ondergewaardeerd. Reden om ze nog een keer expliciet te noemen.

Stijgijzers moeten van tijd tot tijd gereinigd en gecontroleerd worden. Controleer het stijgijzer op de volgende punten:

• visuele controle van metalen delen op breuken, scheuren en vervorming
• controle van alle bevestigingspunten (boutjes intact, zitten ze vast)
• controleer de bevestiging op de schoen
• controleer alle op punten scherpte (met name de voorste punten)

Ga nooit machinaal aan de punten slijpen. De hitte verandert de materiaaleigenschappen. Vijl de punten uitsluitend aan de achterkant en de voorste punten aan de onderkant. Verticale punten (uit het voorste puntenpaar) moeten geslepen worden als de houw van een ijsbijl (zie onder "ijsbijlen").

Maak de punten nooit vlijmscherp want dan zijn ze zo weer bot. Laat het bij twijfel over aan een specialist.